Businessweek
Bloomberg Businessweek Türkiye dijital dergisine aboneliğiniz boyunca tam erişim sağlayabilirsiniz. Abone Ol

Küresel Ekonomi

Jeoparasal Tektonik ve Hegemonik Kırılma: Sterlin’in Yapısal Tükenişi ile Dolar’ın Kurumsal Krizi
Britanya’nın hikayesi mevcut sistemin kurallarına sadık kalarak kapasitesini tüketen bir gücün yapısal geri çekilişiyken, ABD’nin yaşadığı kriz kendi kurduğu ticaret ve finans mimarisini bizzat aşındıran bir süper gücün kurumsal türbülansının hikayesidir.
  • 20 Kasım 2026 09:01
  • Dr. Şahin Yaman
Jeoparasal Tektonik ve Hegemonik Kırılma: Sterlin’in Yapısal Tükenişi ile Dolar’ın Kurumsal Krizi

Türkiye’nin Atlantik Sistemi ile kurduğu jeoekonomik ilişkiler genellikle NATO güvenlik şemsiyesi, enerji nakil hatları ve Gümrük Birliği gibi görünür kurumsal başlıklar üzerinden okunur. Oysa bu jeopolitik vitrinin arkasında, küresel güç dağılımını belirleyen asıl görünmez fay hattı, 1944 Bretton Woods mimarisiyle kurgulanan “jeoparasal” hiyerarşi ve ABD dolarının hegemonik merkeziliğidir. Uluslararası Politik İktisat (IPE) literatüründe Susan Strange’in “yapısal güç” (structural power) kavramıyla tanımladığı ve Benjamin Cohen’in “para piramidi” ile hiyerarşik olarak modellediği bu mimari; küresel likidite döngülerine erişimden dış borç çevrimine, enerji ithalatının fiyatlanmasından SWIFT tabanlı ödeme ağlarına kadar her alanı kuşatarak Ankara’nın Batı finans sistemiyle olan yapısal eklemlenmesinin en derin ama en az sorgulanan halkasını oluşturur. Ne var ki küresel finans tarihinin en yaygın yanılsaması, Charles Kindleberger’in “hegemonik istikrar teorisi”nde küresel kamu malı sağlayıcısı olarak konumlandırdığı bu rezerv para birimlerinin kalıcı ve sarsılmaz olduğu düşüncesidir. Oysa Robert Triffin’in kendi adıyla anılan “Triffin İkilemi”nde erken bir tarihte uyardığı ve Barry Eichengreen’in “fahiş ayrıcalık” (exorbitant privilege) kavramıyla analiz ettiği üzere, küresel likidite sağlama zorunluluğu ile ulusal paranın değerini koruma hedefi arasındaki yapısal gerilim, her rezerv parayı içten içe aşındırır. Nitekim her küresel para birimi, arkasındaki gücün üretim kapasitesi, kurumsal güvenilirliği ve küresel sistemdeki ağırlığı kadar ömürlüdür; bu jeoparasal fay hatlarındaki her büyük kırılma ise merkez güçler kadar kavşak noktasındaki ülkelerin kaderini de yeniden yazar.

Bugün Washington’dan yükselen gümrük tarifeleri, finansal yaptırımlar ve sürdürülemez borç dinamikleri doların konumunu tartışmaya açarken, tarih bize bir asır önce Londra’da yaşanan benzer bir tektonik sarsıntıyı hatırlatıyor: Sterlin’in küresel rezerv statüsünü yitirişini. Ancak Paul Kennedy’nin “imparatorluk aşırı yayılması” (imperial overstretch) tezinden Robert Gilpin ile A.F.K. Organski’nin “iktidarın el değiştirme” (power transition theory) kuramlarına ve David Calleo’nun Amerikan hegemonyasının kurumsal aşınmasına dair uyarılarına kadar uzanan geniş teorik çerçeve, iki hegemonun para krizinin tamamen aynı dinamiklere dayanmadığını gösterir. Britanya’nın hikayesi mevcut sistemin kurallarına sadık kalarak kapasitesini tüketen bir gücün yapısal geri çekilişiyken, ABD’nin yaşadığı kriz kendi kurduğu ticaret ve finans mimarisini bizzat aşındıran bir süper gücün kurumsal türbülansının hikayesidir.

Cephelerde eriyen rezervler: Britanya’nın yapısal tükenişi ve iki savaş arası dönem

Yirminci yüzyılın başında Londra küresel finansın merkeziydi ve sterlin, İngiliz ticaret ağlarının temel hesap birimiydi. Ancak tarihçi Paul Kennedy’nin Büyük Güçlerin Yükseliş ve Çöküşleri eserinde kavramsallaştırdığı “imparatorluk aşırı yayılması” (imperial overstretch) tuzağı, Britanya’yı kendi ekonomik kapasitesinin çok ötesinde askeri yükümlülüklerin altına soktu. Birinci Dünya Savaşı’nda Avrupa cephelerinin yanı sıra Çanakkale, Irak ve Filistin gibi Türk cephelerinde verilen uzun soluklu ve yıpratıcı mücadeleler, İngiliz hazinesini ve insan kaynağını derinden tüketti; savaş sonunda İngiltere’nin kamu borcunun GSYİH’ye oranı yüzde 140 seviyesine fırladı.

İki savaş arası dönemde iktisat tarihçisi Barry Eichengreen’in Altın Prangalar (Golden Fetters) çalışmasında analiz ettiği üzere, Londra’nın sterlini 1925 yılında savaş öncesi yüksek pariteden (4,86 dolar) altın standardına döndürme ısrarı İngiliz ihracatını ve sanayisini deflasyonist bir kıskaca alarak felç etti. Bu yapısal katılık, Büyük Buhran’ın baskısıyla birleşerek 1931’de Britanya’nın altın standardından kopuşunu ve sistemin çöküşünü getirdi. İkinci Dünya Savaşı başladığında ise ABD’nin 1941 Pearl Harbor baskınına kadar savaşa fiilen girmemesi, Britanya’yı Mihver güçlerine karşı tek başına ağır bir finansal ve askeri yükü sırtlamaya zorladı. Savaş finansmanı için denizaşırı varlıklarını elden çıkaran, altın rezervlerini eriten ve borç yükü Office for Budget Responsibility (OBR) verilerine göre 1945 itibarıyla GSYİH’sinin yaklaşık yüzde 250-270 bandına ulaşan Londra için nihai devir teslim, 1944 Bretton Woods anlaşması ve 1956 Süveyş Krizi ile mühürlendi.

Sistem kurucusundan kural bozucu aktöre: Calleo’nun uyarısı

Amerika Birleşik Devletleri’nin dolar krizi ise dışsal bir tükenişten ziyade, sistemin kurucusunun kendi koyduğu kurallardan vazgeçmesiyle ilgilidir. Uluslararası politik iktisadın önemli isimlerinden David Calleo, Küstah Ekonomi (The Imperious Economy) ve Amerikan Hegemonyasının Ötesinde (Beyond American Hegemony) çalışmalarında ABD’nin İkinci Dünya Savaşı sonrası inşa ettiği düzeni nasıl aşındırdığını açıkça ortaya koyar. Calleo’ya göre Britanya küresel sistemi kendi sermaye ihracı ve açık pazarlarıyla besleyen net bir alacaklıyken, ABD 1971’de altının dolarla bağını kopardıktan (Nixon Şoku) sonra küresel kamu mallarını finanse eden istikrar sağlayıcı bir lider olmaktan çıkıp dünyanın en büyük borçlusuna dönüştü.

Washington, doların “fahiş ayrıcalığını” kullanarak kendi kronik bütçe açıklarını ve askeri harcamalarını küresel finans sistemine finanse ettirmeye başladı. Congressional Budget Office (CBO) ve ABD Hazine verilerine göre 40 trilyon dolar sınırını aşan federal kamu borcu ve GSYİH’nin yüzde 120 bandını zorlayan toplam borç stokunun yarattığı yüksek faiz yükü, Amerikan mali sürdürülebilirliğine dair soru işaretlerini büyütüyor. Bugün doları sarsan temel unsur Amerikan ekonomisinin küçülmesi değil, Washington’ın hem mali disiplinsizliğini küresel likidite dalgalanmalarıyla ihraç etmesi hem de doları ve SWIFT altyapısını rakiplerine karşı bir yaptırım silahına dönüştürerek sistemin tarafsızlık meşruiyetini kendi elleriyle tüketmesidir.

Reel ekonomide güç depremi: GATT/WTO çöküşü, ticaret savaşları ve Asya’nın yükselişi

Para birimlerindeki bu sarsıntının arkasında, reel ekonomide ve küresel üretim coğrafyasında yaşanan derin bir tektonik kayma yatmaktadır. İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan GATT ve devamındaki Dünya Ticaret Örgütü (WTO) sistemi, ABD’nin mutlak üretim üstünlüğü döneminin kurumsal yansımasıydı. Ancak Çin’in küresel tedarik zincirlerinin ve imalat sanayisinin merkezine yerleşmesi ve BRICS+ gibi alternatif jeoekonomik blokların yükselmesiyle birlikte, Robert Gilpin ve A.F.K. Organski’nin iktidarın el değiştirmesi ve hegemonik istikrar teorilerinde işaret ettiği “hegemonya tuzağı” devreye girdi: Sistemi kuran hegemon, kendi kurduğu serbest ticaret kurallarının yükselen rakiplerine kendisinden daha fazla göreceli güç kazandırdığını fark ettiğinde kuralları yıkmaya başlar.

Washington’ın WTO’nun uyuşmazlık çözüm mekanizmasını kilitlemesi ve korumacı gümrük duvarlarını yükseltmesi bu refleksin doğrudan sonucudur. Buna karşılık küresel ticaretin yaklaşık üçte birini kapsayan Asya-Pasifik merkezli RCEP gibi dev bölgesel ticaret anlaşmalarının hayata geçmesi ve küresel imalatın ağırlık merkezinin Doğu’ya kayması, tedarik zinciri finansmanında yuan ve diğer yerel para birimlerinin kullanımını artırarak doların reel ticari tabanını kademeli olarak daraltmaktadır.

Finansallaşmanın sonbaharı ve çok kutuplu para sistemine geçiş

İki kriz arasındaki en kritik fark, çöküşün doğasında ve sahnenin arkasında bekleyen aktörlerin konumunda gizlidir. Tarihsel sosyolog Giovanni Arrighi, Uzun Yirminci Yüzyıl eserinde her hegemonik döngünün sonunda sanayi ve ticaret üstünlüğünü kaybeden gücün aşırı finansallaşmaya yöneldiğini belirtir ve bu evreyi “hegemonun sonbaharı” olarak tanımlar. Britanya’nın sonbaharında sancılı ama yönü belli bir devir teslim vardı; çünkü okyanusun ötesinde kurumsal olarak hazır, devasa üretim kapasitesine sahip yükselen bir alacaklı olan ABD bekliyordu.

Bugün Amerikan finansallaşmasının ve borç döngüsünün sonbaharında ise ufukta tek başına tahtı devralacak küresel bir veliaht bulunmuyor. Uluslararası Para Fonu (IMF) COFER verileri, doların küresel döviz rezervlerindeki payının yüzyıl başındaki yüzde 70’ler seviyesinden yüzde 56-57 bandına gerilediğini gösterirken, bu boşluğun tek bir rakip para birimiyle değil; euro, yen, yuan ve merkez bankalarının hızla artırdığı fiziksel altın rezervleriyle dolduğuna işaret ediyor. Immanuel Wallerstein’ın dünya-sistemleri analizi ve siyaset iktisatçısı Benjamin Cohen’in Paranın Geleceği (The Future of Money) ile Paranın Gücü (Currency Power) çalışmalarında kavramsallaştırdığı çok merkezli para mimarisi, zirvede doların liderliği sürse dahi alt kademelerde ve bölgesel düzeylerde çok kutuplu bir parçalanmanın kaçınılmaz olduğunu doğrular.

Sterlin’in hikayesi, cephelerdeki yıpranma ve mali tükenişle kapasitesini yitiren bir imparatorluğun para biriminin de küresel statüsünü kaybettiği klasik bir yapısal dönüşümdü; Londra kendi kurduğu küresel finans ağını artık taşıyamadığında liderliği Washington’a devretti. Doların bugünkü krizi ise iş dünyası, merkez bankaları ve yükselen güçler için çok daha karmaşık bir jeoparasal tablo sunuyor. Büyük güçler arasındaki gerilim yıkıcı bir küresel çatışmaya evrilmediği takdirde dünya, bir para biriminin diğerini tahttan indirdiği tek kutuplu bir devir teslim törenine değil; ticaretin, likiditenin ve ödeme altyapılarının rakip para blokları arasında parçalandığı, işlem ve yaptırım uyum maliyetlerinin arttığı ve jeoekonomik risklerin doğrudan şirket bilançolarının merkezine yerleştiği çok merkezli bir para mimarisine sahne olacak.

Tarihsel döngüler, küresel para ve hegemonya sistemlerindeki bu büyük kırılmaların merkez güçler kadar kritik kavşaklardaki aktörlerin yükseliş ve düşüş kaderini de belirlediğini gösterir. 20. yüzyılın başında Britanya liderliğindeki sterlin ve altın standardı düzeni cephelerde ve borç sarmalında çökerken, bu yapısal sarsıntı önce Osmanlı İmparatorluğu’nun tasfiyesini getirmiş; ancak aynı sistemik kırılma anından bağımsızlığını ve kurumsal egemenliğini inşa ederek çıkan Türkiye Cumhuriyeti’nin yükselişine zemin hazırlamıştı.

Dahası, Türkiye’nin bugün tartışılan çok merkezli ve adil küresel finans mimarisine dair entelektüel ve kurumsal katkısı sanılandan çok daha derindir. Büyük Buhran’ın küresel ticareti kilitlediği ve altın standardının çöktüğü 1932 yılında, Atatürk dönemi Türkiye’sinin Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti) zemininde gündeme getirdiği uluslararası bir para istikrar fonu ve ortak kredi/kalkınma bankası kurulması yönündeki vizyoner teşebbüs, 1944 Bretton Woods kurumlarından (IMF ve Dünya Bankası) tam 12 yıl önce ortaya atılmış özgün bir çok kutupluluk öncülüdür. Tek bir hegemonun para ayrıcalığına dayanmayan, gelişmekte olan ekonomilerin finansmana erişimini ve kur istikrarını kolektif kurallarla güvence altına almayı hedefleyen bu 1932 yaklaşımı, günümüzün parçalı jeoekonomik düzeninde de Türkiye ve yükselen ekonomiler için doğrudan örnek alınması gereken bir kurucu referans niteliği taşır.

Bugün Atlantik merkezli tek kutuplu dolar hegemonyasının aşındığı ve Avrasya eksenli yeni ticaret-finans koridorlarının şekillendiği yeni bir sistemik geçiş evresindeyiz. Türkiye açısından bu çok merkezli jeoparasal kırılma, tek bir blokun finansal çekim alanına mahkûm kalmanın yaratacağı kırılganlıklar ile çok kutuplu sistemin sunduğu stratejik özerklik fırsatları arasındaki ince dengeyi temsil ediyor. İhracat pazarlarını Batı’da, enerji ve tedarik hatlarını ise Doğu’da tutan Türkiye’nin bu yeni dönemde yükselişini sürdürebilmesi; 1932’deki kurucu öngörüye benzer biçimde tek merkezli rezerv bağımlılığını aşan çoklu kur ve takas mimarilerine öncülük etmesine, üretim kapasitesini yüksek katma değerli teknolojiyle tahkim etmesine ve kurumsal finansal istikrarını jeoekonomik şoklara karşı kalkan haline getirmesine bağlı olacaktır.

Çok kutuplu para düzeninde şirket bilançoları ve gelişmekte olan piyasalar

Küresel rezerv para mimarisindeki bu tektonik kayma, yalnızca merkez bankalarının rezerv odalarında değil, doğrudan gelişmekte olan piyasaların hazine masalarında ve reel sektör bilançolarında hissediliyor. Doların tek merkezli mutlak hakimiyetinden çok kutuplu ve parçalı bir sisteme geçiş, Türkiye gibi küresel tedarik zincirlerine entegre, enerji ithalatçısı ve dış finansman ihtiyacı yüksek ekonomiler için yeni bir fırsat ve risk matrisi yaratıyor.

İlk olarak, finansman maliyetleri ve kur riski yönetimi kökten değişiyor. Tek kutuplu dolar düzeninde şirketler için temel risk dolar/yerel para birimi paritesiyle sınırlıyken, çok merkezli yapıda ticaret yapılan bölgeye göre yuan, euro, ruble veya Körfez para birimleri üzerinden çoklu kur riski (multi-currency exposure) ortaya çıkıyor. İhracatını ağırlıklı olarak Avrupa’ya yapıp ara malı ithalatını Asya’dan karşılayan bir sanayi şirketi için parite makasları, klasik faiz riskinden daha belirleyici bir kârlılık unsuruna dönüşüyor.

İkinci kritik başlık ise ödeme sistemleri ve yaptırım uyumu (compliance) maliyetleridir. Doların ve SWIFT ağının jeopolitik bir kaldıraç olarak kullanılması, sınır ötesi ticarette alternatif takas mekanizmalarını ve yerel para birimleriyle ikili swap anlaşmalarını zorunlu kılıyor. Ancak bu durum, uluslararası bankacılık sistemine entegre çalışan şirketler için ikincil yaptırım risklerini ve uyum denetimlerini ağırlaştırarak küresel ticaretin işlem maliyetlerini yukarı çekiyor.

Sonuç olarak, önümüzdeki dönemde hem gelişmekte olan ülke politika yapıcıları hem de özel sektör yöneticileri için temel stratejik gereklilik, tek bir rezerv paraya dayalı geleneksel borçlanma ve ticaret alışkanlıklarını terk etmektir. Rezerv çeşitlendirmesi, bölgesel ticaret anlaşmalarına uyumlu yerel para takas hatları ve jeopolitik şoklara dayanıklı esnek bilanço yönetimi, yeni jeoekonomik çağda hayatta kalmanın temel şartı haline geliyor.

Dergi Erişimi
Dergi içeriklerini okumak için Bloomberg Businessweek Türkiye dijital dergisine abone olmanız gerekmektedir.Abone değilseniz abonelik satın alarak tüm dergi içeriklerine sınırsız erişim sağlayabilirsiniz
Abone Ol
33 Yıllık Liderlik, Dört Saatlik Kesinti ve Üç Büyük Ders
33 Yıllık Liderlik, Dört Saatlik Kesinti ve Üç Büyük Ders
Gelecekte şirketlerin yalnızca daha fazla yapay zekâ kullanması yeterli olmayacak. Bu sistemlerin hangi altyapılara bağlı olduğu, bir hizmet sağlayıcısı devre dışı kaldığında operasyonların nasıl sürdürüleceği de belirleyici olacak.
Brexit’ten Sonra Yeni Sayfa
Brexit’ten Sonra Yeni Sayfa
İngiltere’de Andy Burnham hükümeti, Brexit’ten 10 yıl sonra Avrupa Birliği ile ilişkilerde yeni bir dönemin kapısını aralıyor.
Enerji Faturası Artan Dünyada Elektrifikasyon İkim Mücadelesini Daha Cazip Hale Getiriyor
Enerji Faturası Artan Dünyada Elektrifikasyon İkim Mücadelesini Daha Cazip Hale Getiriyor
Her yıl gerçekleştirilen Taraflar Konferansı çok konuşulan, ancak iş eyleme gelince havada kalan bir zirveler serisiydi. Ancak aşırı hava olaylarının yanı sıra artan enerji maliyetleri, öne çıkan gündem maddesi elektrifikasyon olan COP31’i daha eylem odaklı bir zirve haline getirdi.
Grand Theft Auto VI Bir Başyapıt
Grand Theft Auto VI Bir Başyapıt
Anlaşılan o ki iyi bir oyunun sırrı; aslında bolca para, zaman ve yetenekli insanlardan ibaret
İnsansızlığa Övgü Dönemi
İnsansızlığa Övgü Dönemi
Bir teknolojinin maharetini anlatırken neden dönüp dolaşıp insan olmanın maliyetini sayıyoruz?
Nvidia’da Jensen Huang Efsanesinin Son Günleri
Nvidia’da Jensen Huang Efsanesinin Son Günleri
Gücünün zirvesindeyken milyarder iş insanına Avrupa turunda eşlik ettik.
Kış Güvendeyken Daha Güzel
Kış Güvendeyken Daha Güzel
Soğuyan havalar ile birlikte kış lastiği zamanı geliyor. Peki kim hangi lastiği takmalı?
Avrupa’da Otomotivde Çözümünün Anahtarı Yüksek Ham Petrol Fiyatları mı Olacak?
Avrupa’da Otomotivde Çözümünün Anahtarı Yüksek Ham Petrol Fiyatları mı Olacak?
Elektrikli araçların iklim politikası aracı olmanın ötesinde bir enerji güvenliği sigortası işlevi gördüğünü ortaya koyuyor.
Elon Musk’ın Siyaset Çağı Daha Yeni Başlıyor
Elon Musk’ın Siyaset Çağı Daha Yeni Başlıyor
Desteklediği adaylar Teksas’ta kaybetti. Ancak SpaceX ve Tesla açısından riskler o kadar büyük ki Musk’ın 2028 seçimlerini pas geçmesi pek mümkün görünmüyor.
Home Depot, Donmuş Konut Piyasası ve Trump’ın Göçmen Politikaları Arasında Sıkıştı
Home Depot, Donmuş Konut Piyasası ve Trump’ın Göçmen Politikaları Arasında Sıkıştı
Donma noktasına gelen konut piyasası ve belgesiz göçmen işçilerle uzun, karmaşık bir geçmiş, dünyanın en büyük ev geliştirme ve yapı market zincirinin işini iyice zorlaştırıyor.