Yapay zekâyı anlamanın en iyi yolu okumak değil, onu kullanmaktır. Pennsylvania Üniversitesi Wharton School’da doçent ve okulun Üretken Yapay Zekâ Laboratuvarları’nın akademik direktörü olan Ethan Mollick, bu tavsiyeyi konuya ilişkin her iki kitabında da dile getiriyor.

2024 gibi artık çok eski zamanlarda yayımlanan Co-Intelligence: Living and Working With AI (Yapay Zekâyla Birlikte Düşünmek: Yapay Zekâyla Yaşamak ve Çalışmak), dikkatli bir denetim gerektiren, potansiyel olarak güçlü bir teknolojik araca yönelik anlaşılır bir giriş niteliğindeydi. 20 Ekim’de yayımlanan Co-Existence: The Next Phase of AI (Birlikte Varoluş: Yapay Zekânın Bir Sonraki Aşaması) ise bu mesajı yeni gelişmeler ve giderek yükselen risklerle zenginleştiriyor. Yapay zekâ henüz sizinle eşit düzeyde olmayabilir ama sıradan bir araçtan ibaret de değil. İsteseniz de istemeseniz de onunla yüzleşmek zorunda kalacaksınız.

Yapay zekânın iyi ya da kötü, kaçınılmaz bir gelişme olduğuna yakın zamanda ikna olduysanız Mollick’in çalışması konuya ilişkin derli toplu bir genel bakış sunuyor. Yapay zekâ konusunda uzmanlaşmış okurlar ise kitapta daha az yeni bilgi bulacaktır. Örneğin, kontrolden çıkan yapay zekâ ajanlarının yol açtığı güncel endişeler, henüz çok yeni oldukları için ele alınmıyor. Ancak Mollick, son dönemdeki iddiaları, atılımları ve zorlukları bir araya getirip anlaşılır biçimde sunma konusunda oldukça başarılı. Co-Existence, Anthropic PBC’nin Claude’u gibi daha etkileşimli, sohbet robotu benzeri ara yüzlerden farklı olarak kendi başlarına çalışabilen yapay zekâ ajanlarına daha doğrudan odaklanıyor. Kitap, Meta Platforms Inc.’in Muse’u, OpenAI’ın Dots’u ve tüketici dostu kişisel asistanlar olarak tasarlanan diğer otonom yapay zekâ ürünlerinin piyasaya çıkışıyla da tam zamanında okurla buluşuyor.

Mollick, daha geniş yapay zekâ dünyasını incelerken okura samimi bir yol arkadaşlığı sunuyor. İyi bir öğretmen gibi, herkesin konusuna ilgi duymasını sağlamaya çalıştığı açık. Dengeli bir yaklaşım benimsemeye gayret ediyor ancak ele alınan konu bilinmezlerle dolu olduğunda bu tutum zaman zaman sinir bozucu olabiliyor. Yapay zekâ veri merkezleri ne kadar su tüketiyor sorusuna, “Tek bir yanıt yok” cevabını veriyor. Yapay zekâ gerçekten işimizi elimizden alabilir mi gibi endişelere de, “Size net bir yanıt verebileceğimi sanmıyorum” diyor. Her şey büyük bir deneyden ibaret ve “belirsiz olan pek çok konu var.”

Buna karşılık Mollick’in temel tavsiyesi oldukça net: Yapay zekâ konusunda kendinizi geliştirin. Bunun bir nedeni, onun nihayetinde oldukça geleneksel bir teknoloji iyimseri olması. Riskler bulunduğunu kabul ederken büyük bir potansiyelin de var olduğunu söylüyor ve değişim korkusunun yeni bir şey olmadığını hatırlatıyor. (Platon’un yazının olumsuz etkileri konusunda endişelendiği yönündeki bilindik örneği yeniden gündeme getiriyor.) Ancak Mollick’in bakış açısına göre yapay zekânın nihai etkisini belirleyecek olan, onu nasıl kullanmayı seçtiğimiz.

Mollick’in temel amaçlarından biri, insanların yapay zekâya ne zaman, nasıl ve hangi ölçüde güveneceklerine karar verebilmeleri için “sağlıklı bir muhakeme yeteneği geliştirmelerine yardımcı olmak.” Bunun yolu da kitabın oldukça doğrudan başlıklarından birini ödünç alırsak, “Bir Yapay Zekâ Gibi Düşünmeyi” öğrenmekten geçiyor. Mollick çeşitli ipuçları ve pratik öneriler sunuyor. Örneğin, her hafta kimseden talep gelmeden yapay zekâyla ilgili bir görev deneyin ve bu süreçte neler öğrendiğinize bakın. Seçtiğiniz yapay zekâyla, açıkça onu hata yapmaya ve kontrolden çıkmaya zorlamayı amaçladığınız bir sohbet gerçekleştirin. Bilmediği bir yanıt olduğunda bunu itiraf etmesini isteyin. Taleplerinizi yapay zekânın daha kolay anlayabileceği parçalara bölmeyi öğrenin. Amacınız, yapay zekâyı “bol bol” kullanarak ona ilişkin bir “sezgi geliştirmek” olmalı. (Mollick’in odağı büyük ölçüde büyük dil modelleri olsa da diğer yapay zekâ teknolojilerinin varlığını da kabul ediyor.)

Buradaki temel fikir, yapay zekânın daha verimli kullanılmasını sağlayacak “yönetim becerileri” geliştirmek. Mollick ayrıca insanların, yapay zekânın kuramayacağı bağlantıları kurabilmelerini sağlayan geniş bir bilgi birikimine ve bu bilgiyi aktarabilme becerisine sahip olmalarının önemini vurgulayarak, “Bilgiler yalnızca makinede değil, zihninizde de bulunmalı, çünkü zihninizdeki bilgiler, düşünmenizi sağlayan iskeleyi oluşturur” diye yazıyor.

Bunu söylemek kolay. Ancak elbette aralarında kaygı verici sayıda öğrencinin de bulunduğu pek çok kişi, yapay zekânın muazzam bilgi birikimine erişebilmeyi kendi bilgi dağarcıklarını geliştirmemek için bir gerekçe olarak görüyor. Mollick, bazı şirketlerin de genç çalışanlarında bu düşünsel altyapıyı geliştirmeyi ihmal ediyor olabileceğinden endişe ediyor. Kitabında, yapay zekânın yaygın kullanım alanlarından birinin performans değerlendirmeleri hazırlamak olduğunu yazıyor. Bunun nedeni akıllıca bir tercih olması değil; tam tersine, kişisel geri bildirime kıyasla çok daha az işe yarayan bir yöntem. Asıl neden, yöneticilerin bu görevden hoşlanmaması. Bu da doğru sezgileri geliştirme konusunda yaşanan bir başarısızlık.

Bütün bunlara rağmen Mollick, yapay zekânın geleceği konusunda iyimser görünüyor. Teknolojinin bugüne kadarki verimlilik etkisine ilişkin şüpheler giderek artsa da Mollick, elektriğin ekonomik etkisinin tam anlamıyla ortaya çıkmasının onlarca yıl aldığını hatırlatıyor. Mollick’in kendi verimliliği ise kesinlikle önemli ölçüde artmış durumda. Eğitim araçlarından oyunlara kadar “yüzlerce” program yazmış, her zamankinden daha fazla araştırma yapmış ve elbette iki kitap yayımlamış. Yapay zekânın kendisi adına metin yazmasına izin vermediğini açıkça belirtiyor. Bununla birlikte araştırmalarına yön vermek ve yazarken karşılaştığı gündelik tıkanıklıkları aşmak için yapay zekâdan yararlandığını da saklamıyor.

Yapay zekâ araştırma laboratuvarları yönetmeyen bizlerin, benzer sonuçlara ulaşmak için deneme yanılma yoluyla öğrenmeye ayırabileceği zaman daha kısıtlı olabilir. Ancak belki de Mollick’in deneyiminden yararlanabiliriz. Kitabın bir bölümünde, kişisel bilgilerinin geniş bir bölümünü bir yapay zekâ ajanıyla paylaşıyor ve ona “100 doların altında, beni kesinlikle çok mutlu edecek bir şey satın al” talimatını veriyor. Ajan, kendisine bir gravür kitabı satın alıyor. Mollick bu hediyeyi “gerçekten büyük bir keyif” olarak nitelendiriyor ve bunun karşılığında bazı verilerinin gizliliğinden ödün vermeye değdiği sonucuna varıyor.

Bir açıdan bakıldığında bu, yapay zekânın gücünü gösteren parlak bir örnek: Bizi kendimizi tanıdığımızdan daha iyi tanıyarak ihtiyaçlarımızı verimli biçimde karşılaması. Diğer açıdan ise neredeyse bir parodi. Yapay zekânın uygun fiyatlı konut, sağlık hizmetlerine erişim, kamu eğitimi ve dezenformasyonun yayılması gibi sorunlar karşısında neler yapabileceğini duymak istiyor insan. Kendimizi ödüllendirmek için zaten yeterince fazla aracımız var. Mollick’in bir sohbet robotundan bir bölümü limerick (5 dizelik genellikle mizahi İngiliz şiir türü) biçiminde özetlemesini istemesi gibi bu deney de bütün girişimi Barnumvari bir gösteriye, yani üçtaş oynayan bir tavuğun sergisine dönüştürüyor.

Elbette Mollick, eğitim yerine alışveriş botlarını savunmuyor ve yapay zekânın gerçek sorunların çözümüne yardımcı olacak şekilde yönetilebileceğine açıkça inanıyor. Co-Existence kitabını, teknolojinin gelecekteki potansiyeli ve riskleri üzerine ölçülü değerlendirmelerle bitiriyor. Sonuç olarak bundan sonra yaşanacakların insanların elinde olduğunu söylüyor. Bu da sürece dahil olmak için bir başka neden. (Son dönemde ortaya çıkan ihbarcıların gündeme taşıdığı, yapay zekâ geliştirme çalışmalarının yavaşlatılması tartışmasına doğrudan değinmiyor. Ancak genel yaklaşımından, artık geri dönüşün mümkün olmadığı görüşünde olduğu anlaşılıyor.)

İlk kitabından bu yana yaşanan değişikliklerden biri, yapay zekânın “eğitim” sürecini genişletmenin önündeki bazı potansiyel engellerin aşılmış olması. Mollick’in yazdığına göre 2026 itibarıyla haftalık olarak yapay zekâ kullananların sayısı 1 milyarı aşmış durumda. Bu da onu “tarihte en hızlı benimsenen ürün” haline getiriyor. Eğer bu doğruysa Mollick’in yapay zekâ vizyonu açısından iyi haber sayılır. Çünkü çok daha fazla eğitime ihtiyaç duyan yalnızca modeller değil; bizler de öyle.