1930 yılının Temmuz’unda Uruguay’ın başkenti Montevideo’da, 13 ülkenin futbolcuları tarihte ilk kez aynı parkurdan kupaya ulaşmak için yarıştı. Uçak yoktu, deniz yolculuğu ise haftalar sürüyordu. Avrupa takımlarının büyük çoğunluğu katılmayı reddetti. Uzun yolculuk, çeşitli maliyetler ve turnuva masrafl arı hesaplandığında rakamlar tutmuyordu. Sahaya çıkan oyuncuların çoğu meslek olarak futbolcu değillerdi. Fabrika işçileri, dokuma tezgahlarında çalışanlar, liman hamallarıydı onlar.

Ödül yoktu, şöhret belirsizdi. Oynuyorlardı! Çünkü oynamak istiyorlardı.

O ilk kupanın ruhunu bugünden geçmişe bakarak anlamak için 1930 şampiyonu Uruguay’ın kişi başına milli geliri ile dönemin dünya ortalamasına bakmak yeterli. Pek uzak değiller. Futbol o yıllarda ekonomik hiyerarşiyi yeniden üretmiyor, tersine ona meydan okuyordu.

96 yıl sonra 2026 Dünya Kupası için 48 ülke ABD, Kanada ve Meksika’da mücadeleye hazırlanıyor. Bu 48 ülkenin toplam ekonomik büyüklüğü yaklaşık 75 trilyon dolara ulaşıyor. Turnuvanın yaratması beklenen ekonomik etki 10 milyar dolarlarla ifade ediliyor. Bir grup maçı bileti için ortalama ikincil piyasa fiyatı, bazı katılımcı ülkelerin günlük asgari ücretinin 10 katını aşıyor. Futbol hâlâ kitlesel ve hâlâ küresel görünürde ama artık herkesin oyunu değil gibi.

Futbolun kitlesel bir spor olarak yükselişi, Sanayi Devrimi’nin adeta bir yan ürünü. İngiltere’nin fabrika kasabalarında, işçi mahallelerinde, madenci kulübelerinde filizlendi bu oyun. Kural birliği 1863’te sağlandı; ama asıl toplumsallaşma, maçların halka açılmasıyla geldi. Ayakta duran tribünler, birkaç peni, bir öğleden sonra yaşam için işten çalınan saatler…

Futbol bir boş zaman aktivitesi değildi. Aksine sınıf kimliğinin, mahallenin, dayanışmanın ifadesiydi. Latin Amerika’ya taşındığında oyun bu kimliğini korudu, hatta derinleştirdi. Brezilya’da sokak futbolu nehir kıyılarında, boş arsalarda, gecekondu sokaklarında oynanan ve resmi kulüplerin çok ötesinde bir kök sistemi oluşturdu. Arjantin’deki futbol kültürü, yani taşlı zeminde çıplak ayakla oynanan o kirli futbol, Maradona’nın yetiştiği ortamın adıydı. Bu zeminler ekonomik yoksunluğun içinden geliyordu.

Belki de futbolu değerli kılan da buydu.

1950’ler ve 60’lar futbol tarihinin en çok anlatılan dönemi haklı olarak.

Dünya Kupası artık gerçek anlamda küreselleşmişti. Asya, Afrika ve Orta Doğu takımları sahneye çıkıyordu. Ama bu dönemin asıl önemi futbol ile sosyal sınıf arasındaki ilişkinin en şeffaf biçimde görülebildiği yıllar olmasıydı

Edson Arantes do Nascimento Pele Santos’a ilk gittiğinde 15 yaşındaydı ve ailesinin tek ekonomik umuduydu. Babası eski bir futbolcuydu ama futboldan geçim sağlayamamıştı. Pele’nin ilk profesyonel maaşı o dönem Brezilya’sında orta düzey bir fabrika işçisinin kazancıyla karşılaştırılabilir düzeydeydi. Dünya’nın en iyi oyuncusu, dünyanın en zenginlerinden biri değildi.

Bu tablonun kendisi aslında bir veri noktasıdır. 1930’larda uzak olmayan Uruguay ile dünya ortalaması gibi. O dönemlerin şampiyonları olan Brezilya, Batı Almanya, İtalya, İngiltere’nin milli takımlarında yer alan oyuncuların büyük çoğunluğu kariyer sonrası orta sınıf yaşam standartlarında emekliye ayrıldı. Futbol para değil, daha çok onur kazandırıyordu. Ülkeler adına oynamak pırıltılı bir ekonomik değer taşımıyordu.

Taraftar cephesinde de tablo benzerdi. 1966 İngiltere Dünya Kupası’nda Wembley’deki final biletinin fiyatı, dönemin İngiliz işçisinin yarım günlük ücretine denk geliyordu. Bugün bir Dünya Kupası final biletinin resmi fiyatını haydi düşünün!

Aynı tribünlere gidiliyor ama kapının önündeki sıra artık farklı insanlardan oluşuyor.

1992, futbolun modern ekonomik tarihinde bir kırılma yılı denilebilir. İngiltere’de Premier League kuruldu ve yapılan televizyon anlaşması dönemin parasıyla yüz milyonlarca sterlin sporu radikal biçimde dönüştürdü. Bu yalnızca sayısal bir büyüme değildi aslında bir paradigma değişimiydi. Futbol artık izlenilirliği olan, ölçülebilir, paketlenip satılabilir bir üründü.

Üç yıl sonra 1995’te Avrupa Adalet Divanı’nın Jean-Marc Bosman davasındaki kararı transfer piyasasını sonsuza dek değiştirdi. Oyuncular kendi değerlerini belirleyebilecekti. Uzun vadede ise küresel servetin futbola akışını hızlandıran bir kapı açıldı. Büyük kulüpler en iyi oyuncuları satın alabilecek, küçükler bu rekabette eriyip gidecekti.

2000’lerin başında yeni aktörler sahneye çıktı. Petrol devletleri ve oligarklar!

Kulüplerin aktörlerle dönüşümü, futbolu bir rekabet platformundan ekonomik ve jeopolitik bir araç haline getirdi. 2022 Dünya Kupası, sporu siyasi bir pazarlık aracına dönüştürmenin en açık örneği olarak tarihe geçti adeta.

Futbol küreselleşti ama bu küreselleşme elbette adil değildi. Oyun izlenebilirlik açısından hiç olmadığı kadar geniş kitlelere ulaştı ve milyarlarca insan tarafından takip ediliyor. Ama bu izleyicilerin büyük çoğunluğu artık taraftar değil, tüketici.

Bilet alamıyorlar, kulüpleri satın alamıyorlar, hatta forma dahi alamıyorlar…

Çünkü bir popüler kulübün resmi forması, Güney Afrika’da ya da Senegal’de bir aylık asgari ücreti katlayabiliyor.

2026 Dünya Kupası, ekonomik eşitsizliğin en çarpıcı istatistiksel tablosunu sunuyor. Sahaya çıkacak 48 ülkenin kişi başına gelirleri arasında 170 katlık uçurumlar bulunabiliyor. Örneğin Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin 105 milyon vatandaşının kişi başına geliri 660 dolar iken İsviçre’nin 9 milyon vatandaşının kişi başına geliri ise 112 bin 300 dolar. Bu iki ülkenin oyuncuları aynı sahada buluşacak.

Sahada eşitlik, belki de futbolun halen ve son görünür demokratik vaadi. Ama sahanın dışı artık tamamen farklı bir dünya. Turnuvayı düzenleyen ülkelerden ABD tek başına 30 trilyon dolarlık GSYH ile küresel ekonominin yaklaşık 4’te birini temsil ediyor. Şampiyona organizasyonunu bu üç ülkeye verme kararının ardında spordan çok sanki başka şeyler yatıyor.

Yayın hakları, sponsorluk anlaşmaları, turizm geliri…

FIFA’nın 2026 Dünya Kupası’ndan elde etmeyi beklediği toplam gelir 10 milyar doların üzerinde. Bu rakamın yaklaşık yüzde 60’ı Kuzey Amerika pazarından gelecek. Kalan yüzde 40’ıise kısmi olarak Avrupa’dan ve çok küçük bir dilim olarak da Güney Amerika, Afrika ve Asya’dan. Futbol “dünya kupası” iddiasıyla sahaya çıkıyor ama parasının büyük çoğunluğu dünyanın çok küçük bir köşesinden akıyor.

Oyuncular meselesine gelirsek de bugün Dünya Kupası kadrolarındaki oyuncuların ortalama yıllık geliri, kendi ülke vatandaşlarının kişi başına gelirinin yüzlerce katına ulaşabiliyor. Messi’nin açıklanan son kulüp maaşını herhalde Arjantinli ortalama bir çalışan rüyasında dahi göremez.

Bu artık sıradan bir gelir eşitsizliği değil, futbolun kendi sosyal kökeninden kopuşunun sembolü.

Bu anlatının en sıkıcı yanı ise futbol ve futbol gibi ne varsa, ekonomik mantığı yıkıp geçmeye başladı. Diğer yandan ekonomik ve küresel politik hiyerarşinin en altında yer alan ülkeler, hemen her turnuvada muhakkak en büyüklerin takımlarını eleyebiliyor. Bu gerçek, futbolun bu yazıda çizilen karanlık tabloyu kısmen çürütüyor.

Ama dikkatli okumak gerekiyor. Sahada sürpriz üretmek ile sistemsel eşitlik arasında köklü bir fark var. Faslı bir oyuncu dünya kupasında harika bir maç çıkarabilir ve hemen ardından Fransız bir kulübe transfer olabilir, Fransız bir şehirde yaşayabilir, Fransız ekonomisine katkıda bulunabilir. Yetenek hâlâ geniş bir coğrafyadan üretiliyor ama bu yeteneğin ekonomik değeri, üretildiği yerde değil tüketildiği yerde kalıyor. Bir “serbest piyasa” hikayesi yani!

Bu durum eski sömürgeci ekonomilerin spordaki yansıması olabilir mi? Ham madde (yetenek) çevre ülkelerden alınır, merkez ülkelerde işlenir ve değere dönüştürülür. Brezilya, Arjantin, Nijerya, Fas… Bu ülkeler onlarca yıldır Avrupa kulüplerine oyuncu ihraç ediyor. Ya da küresel düzenin yarattığı göç dalgası milyonları başka ülkelerde yaşamak zorunda bırakıyor.

1930’da Uruguay’ın şehir meydanındaki kalabalık ile 2026’da Los Angeles’taki SoFi Stadium tribünündeki kalabalık arasındaki fark, yalnızca bir zaman farkı değil. Bir sınıf farkı, bir erişim farkı, bir anlam farkı!

Montevideo’daki ilk taraftarların neredeyse tamamı bir şeyin parçasıydı. Bugünkü taraftarların büyük çoğunluğu ise bir şeyin izleyicisi ya da tüketicisi. Belki de infl uence edeni, edileni.

Futbol hâlâ güzel bir oyun. Sahada hâlâ sürprizler üretiliyor ve hâlâ gözyaşı dökülen anlar yaşanıyor. Bu güzelliği küçümsemek ya da inkar etmek yazının amacı değil. Ama güzelliğin ekonomisi artık güzelliğin kendisinden bağımsız bir hayat sürdürüyor. Ve bu iki şeyin birbirinden bu denli kopuk olduğu bir dönemde “futbol kimin oyunu?” sorusunu sormak hem meşru hem de zorunlu.

Anlaşılan futbol herkesin seyrettiği ama çok azının gerçekten sahiplendiği bir oyun artık. Saha hâlâ 22 oyuncuya açık. Ama o sahanın etrafındaki ekonomi sadece belirli bir şanslı katmanın çevrelediği bambaşka bir gösterinin sahnesi.

Asıl trajedi ise, oyun bu kadar güzel olmaya devam ettiği sürece sorular sormanın giderek daha zor hale gelişi.