Bu yazı, küresel iktisat politikalarında hâkim klasik yaklaşımlardan jeoekonomik söyleme nasıl kayıldığı noktasında IMF’nin Finans ve Kalkınma Bülteni’nin (Finance & Development) son sayısında ele alınan jeoekonominin dönüşümü olgusuna odaklanıyor. II. Dünya Savaşı sırasında 1944’teki Bretton Woods Konferansı’yla kurulan küresel ekonomik mimarinin en önemli sacayaklarından birini teşkil eden Uluslararası Para Fonu’nun ilgi alanı, savaş sonrası küresel finansal istikrarı korumaya ve sözde Amerikan hegemonyasını desteklemeye odaklandı. Teşkilatın başlıca vazifeleri; uluslararası parasal işbirliğini sağlamak, döviz kurlarındaki istikrarı korumak, küresel ticareti desteklemek ve ödemeler dengesi krizi yaşayan ülkelere finansal kaynak (kredi) ve teknik destek sunmaktı.

Dolayısıyla Fon’un yayımladığı rapor ve ekonomik araştırmalar uzun yıllar boyunca genel olarak ülkelerin makroekonomik kur krizleri, ödemeler dengesi sorunları, enflasyon, faiz oranları, bütçe dengeleri ve merkez bankalarının teknik kararları etrafında şekillendi. ABD, Avrupa ve OECD ekonomilerinin Çin, BRICS ülkeleri ve genel olarak Gelişme Yolundaki Ülkeler (GYÜ) karşısında özellikle 2008 küresel finans krizi sonrasında karşı karşıya kaldığı göreli ekonomik gerileme ve rekabet gücü kaybı; küresel ekonomide şiddetlenen korumacılık, bloklaşma, parçalanma ve ayrışma trendlerini derinleştirdiği gibi hâkim iktisat politikası tercihlerinde de radikal değişiklikler yarattı. Uluslararası ekonominin giderek güvenlikçi hale geldiği bu süreçte Dünya Ticaret Örgütü ve IMF dâhil Bretton Woods kurumları da derinden etkilendi, çoğu zaman da bu meselenin temel çatışma zeminlerini teşkil etti. Şimdi bu kurumlar da söylem ve analizlerinde giderek güvenlikçileşen, korumacılık ve çatışmacı bir iklim içine giren dünya ekonomisini, hâkim neoklasik iktisat paradigmalarına ilaveten sıra dışı, geleneksel olmayan ortodoks kavramlarla daha fazla izah etmeye başlamış görünüyor. Bu kavramların başında da jeoekonomi geliyor.

Devletin ekonomiyi idare sanatı olarak jeoekonominin geri dönüşü

Tam da bu dönüşümün ortasında IMF’nin Finance & Development dergisi, Haziran 2026 sayısını “Jeoekonomi: Devletin Ekonomiyi İdare Sanatı (Geoeconomics: And the Return of Economic Statecraft)” temasına ayırmış durumda. IMF F&D Özel Sayısı ile teşkilat bir nevi, Soğuk Savaş sonrası dönemin hâkim neoklasik iktisat ve neoliberal politika yaklaşımlarına dayalı küreselleşme varsayımlarını sorgulayarak, devletlerin ekonomik araçları yeniden stratejik amaçlarla kullanmaya başladığı yeni döneme vurgu yapılıyor. Trump yönetiminin 2026 yılında İran’la başlattığı ve ucu açık, nereye kadar uzanacağı belli olmayan savaşla dünya ekonomisi neredeyse tamamen ulusal güvenlik meseleleriyle birlikte anılır hâle geldi. Politik riskler ve güvenlik sorunları uluslararası ekonomik analizlerin ana gündem ve belirleyicisi oldukça, iktisadi analizler de kaçınılmaz biçimde millî güvenlik kaygı ve söylemleriyle daha fazla iç içe geçmeye başladı.

Aslında IMF daha önce de jeoekonomik konulara atıf yapmış, ekonomilerin güvenlikçileşme süreçlerine dair rapor ve tespitler yayımlamıştı. “Ancak Uluslararası Para Fonu’nun bu özel sayısı, küresel ekonominin hiper-küreselleşmeden jeoekonomik parçalanmaya (geoeconomic fragmentation) doğru sürüklendiği ve nükleer savaş söylemlerinin dahi zaman zaman gündeme geldiği bir olasılık gölgesinde şekillenen yeni uluslararası ortamı yansıtmakla kalmamakta; aynı zamanda Fon’un kullandığı dilde, analiz yöntemlerinde ve dünya ekonomisini yorumlama biçiminde de önemli bir düşünsel paradigma değişimine işaret ediyor.” IMF’nin geleneksel makroekonomik odağının ötesine geçen bu sayı, uluslararası ekonomi politiğin yeni ve farklı tartışmalarına kapı aralıyor: Dünya ekonomisinin idaresinde hâkim paradigma olarak bizleri ne tür bir iktisadi ve güvenlik etkileşimi ya da sentezi bekliyor?

İktisatla güvenlik arasında sınırlar bulanıklaşırken…

IMF Finance & Development dergi editörü Gita Batt, özel sayıya yazdığı girişte; “Soğuk Savaş’ın sona ermesinin ardından uluslararası ilişkilerde kurallara dayalı ve pozitif toplamlı bir küresel düzenin mümkün olabileceğine dair güçlü bir beklenti oluştuğunu, ancak gelinen noktada bu vizyonun ciddi biçimde aşınmakta olduğunu, devletlerin giderek daha fazla tarife, yaptırım ve ihracat kontrolleri gibi korumacı araçlara başvurarak ekonomik politikayı doğrudan ulusal güvenlik hedeflerinin bir uzantısı haline getirdiğini” ifade ediyor. Bu süreçte Batt’a göre ekonomi ile güvenlik arasındaki geleneksel sınır giderek bulanıklaşırken “jeoekonomik” olarak addedilebilecek yeni bir dönem belirginleşiyor ve dünya ekonomisi farklı bir karaktere bürünerek yeni bir döneme evriliyor (IMF, s.5).

Normalde IMF Finance & Development, akademik tabirle biraz hazmedilebilir hâle getirilmiş, Frenkçe tabirle “light-hafif” addedilebilecek yönetici özeti mahiyetindeki yazılardan oluşurken, derginin özel sayısı aslında akademik dozu artıran kapsayıcı makalelerden oluşuyor: Christopher Clayton, Matteo Maggiori ve Jesse Schreger – Değişken Bir Dünyada Yeni Analitik Çerçeve Olarak Jeoekonomi (Geoeconomics in a Volatile World); Josh Lipsky – Yeniden Keşfedilen Jeoekonomi (Geoeconomics, Rediscovered); Jeffrey Frieden – Jeoekonomik Zorlayıcılığın Maliyeti (The Cost of Geoeconomic Coercion); Kim Ruhl – Serbest Ticareti Yeniden Düşünmek (Rethinking Free Trade); Aaditya Mattoo, Michele Ruta ve Robert Staiger – Jeopolitik Çağda Ticaret İşbirliği (Trade Cooperation in an Age of Geopolitics); Gedion Timothewos – Afrika’nın Jeoekonomik Kaldıraçları (Africa’s Geoeconomic Leverage); N. K. Singh – Orta Güçler ve Yeni Küresel Düzen (Middle Powers and the New Global Order); Beatrice Weder di Mauro – Avrupa’nın Jeoekonomik Anı (Europe’s Geoeconomic Moment). Bu yazıda bunlardan jeoekonomi konusuna değinen birkaç makaleye odaklanacağım.

Josh Lipsky:

Yeniden Keşfedilen Jeoekonomi

Josh Lipsky’ye göre dünya ekonomisi ile millî güvenlik arasındaki hat giderek silikleşirken, ABD iktisat tarihinde jeoekonomi aslında yerleşik bir norm ve kabul iken son 30 yıl (küreselleşme, serbest ticaret ve finansman) bir istisna teşkil ediyor. Yazar, jeoekonomik bakış açısının ABD ekonomik ve dış politikasının her zaman bir parçası olduğunu, Bretton Woods sisteminin ise bizatihi jeoekonominin en karakteristik örneği olduğunu belirtiyor. Bretton Woods, savaş sonrasında değil, savaş sürerken, Normandiya Çıkarması’ndan yalnızca altı hafta sonra kurulmuştu. Yazara göre hâlihazırda şartlar değişmiş, dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD’nin hem içeride hem dışarıda büyük çaplı sarsıntılar yaratmadan ekonomisini yeni koşullar karşısında yeniden yapılandırma kabiliyeti test edilmektedir. Küresel finans merkezleri ile siyasi merkezler arasındaki mesafe hızla azalmakta; mevcut kayma ve dönüşüm, ekonomistlerin büyük güç rekabeti gibi kavramları daha iyi anlamalarını, dış politika uzmanlarının ise görevlerinin ön koşulu olarak daha derin makro ve mikroekonomi bilgisine sahip olmalarını zorunlu kılmaktadır. Yazarın ifadesiyle jeoekonomik düşüncenin domine ettiği yeni paradigma, Batı’da herkese, dünyanın geri kalanının hiçbir zaman unutmadığı bir gerçeği— jeoekonominin aslında dünyanın hâkim iş yapma biçiminin kendisi olduğunu—yeniden hatırlatmaktadır.

Christopher Clayton, Matteo Maggiori ve Jesse Schreger:

Değişken Bir Dünyada Yeni Analitik Çerçeve Olarak Jeoekonomi

Christopher Clayton, Matteo Maggiori ve Jesse Schreger, jeoekonomik gücü tarihsel ve yapısal bir çerçeveye oturtarak çalışmaya şu temel tespitle başlıyorlar: “Tarih boyunca güçlü uluslar, iktisadi nüfuzlarını başkalarını kendi iradelerine boyun eğdirmek için kullanmışlardır. Floransa’nın Medici bankacılık hanedanı finansal hegemonyasıyla Rönesans siyasetine yön vermiş; sömürgeci Büyük Britanya ise imparatorluğunu bir arada tutmak ve küresel ölçekte güç devşirmek için ticari üstünlüğünden yararlanmıştır. Günümüzde ise Amerika Birleşik Devletleri finansal piyasalara erişimi dondurmakta ya da müttefiklerine kritik teknolojiler üzerinde ihracat kontrolü uygulamaları yönünde baskı yapmaktadır; Çin ise nüfuzunu artırmak için nadir toprak elementlerine kısıtlama getirme tehdidinde bulunmaktadır. Bunlar, jeopolitik ve ekonomik hedeflere ulaşmak amacıyla finansal ve ticari ilişkilerin kullanılması anlamına gelen jeoekonomi kavramının günümüzdeki örnekleridir.” Yazarlara göre son dönemde büyük güçler arasındaki rekabetin kızışması, gümrük tarifeleri, yaptırımlar ve ihracat kontrollerinin kullanımının artmasıyla birlikte jeoekonomiyi anlamayı, giderek daha da istikrarsızlaşan bir dünyada yönünü bulmaya çalışan politika yapıcılar için hayati bir zorunluluk haline getirmiştir. Jeoekonomik gücün kullanımı iş birliğini ve refahı artırabileceği gibi bölünme ve çözülmeye de yol açabilir. Bu nedenle jeoekonominin hem sunduğu potansiyeli hem de beraberinde getirdiği olumsuzlukları anlamak büyük önem taşımaktadır.

Yazarlara göre jeoekonomik rekabet, uluslararası ilişkilerin önümüzdeki onlarca yılına yön verecektir. Uluslararası gücün doğrusal olmayan doğasını, hedef odaklı çeşitlendirmenin değerini ve özdenetim ilkesini kavrayan ülkeler bu dönemi diğerlerine kıyasla çok daha başarıyla atlatacaktır. İktisadi güvenliği sağlamak için dünya ekonomisinin tamamen ayrışmasına ve parçalanmasına gerek olmadığı gibi, hegemon güçlerin de kendi varlıklarını korumak için ellerindeki kozları tamamen terk etmelerine lüzum yoktur. Bu, tutturulması zor bir dengedir; ancak herkesin günün sonunda daha yoksul ve daha güvensiz kalacağı parçalanmış bir küresel ekonomi senaryosuna kıyasla, bu dengeyi kurmak için çaba göstermeye kesinlikle değecektir.

Kim Ruhl :

Serbest Ticareti Yeniden Düşünmek

Kim Ruhl, “Serbest Ticareti Yeniden Düşünmek (Rethinking Free Trade)” adlı yazısında, neyin ve kiminle ticaret yaptığımıza dair jeopolitik mülahazaların öncelik hâline geldiğinin (The geopolitical considerations of what we trade and who we trade with have become a priority) altını çizmektedir. ABD perspektifinden konuya bakan Ruhl, ülkelerin küresel ilişkilerde uluslararası karşılıklı iktisadi bağımlılığın rakip ülkeler tarafından manipüle edileceği konusunda daha hassas oldukları bir döneme girildiğini; bunun politika yapıcılar ve analistler için uzun vadeli ve kapsamlı bir odak kaymasının başlangıcı olduğunu vurgulamaktadır. Jeoekonomi artık dar anlamda ticaret ve ulusal güvenlik ekseninin ötesine taşan, çok katmanlı bir iktidar mücadele alanı hâline gelmiştir. Uluslararası ödeme ağları ve dolar sistemi üzerindeki kontrol, bir taraftan ABD açısından önemli bir jeopolitik kaldıraç üretirken; öte yandan Rusya’ya yönelik yaptırımlardan ders çıkaran blok dışı ülkeler, alternatif ödeme sistemleri geliştirerek küresel finansal mimaride olası dışlanma riskine karşı kendi dayanıklılık alanlarını inşa ediyor.

Yazar, değişen dünyanın ekonomik verimlilik ile ulusal güvenlik arasındaki karşılıklı ödünleşimleri yeniden siyasi düşüncenin merkezine taşıdığını vurguluyor. Ulusal güvenliğin soğukkanlı ve gerçekçi biçimde yeniden değerlendirilmesi olumlu bir gelişme olmakla birlikte, ABD ekonomisini güçlü kılan ekonomik ilkelerden— özellikle serbest ve rekabetçi piyasalardan— vazgeçilmemesi gerektiğinin altını çiziyor. ABD’nin doğru dengeyi kurması için ilave çaba harcaması gerektiğini savunuyor. Yazara göre doğru denge, politika yapıcıların ve onlara destek sağlayan araştırmacıların sürekli çabasını gerektirmektedir. Yazar, önemli bir ikilemi şu şekilde çerçeveliyor: Devletler artık piyasayı güvenlikten ayrı düşünememekte, ancak piyasanın mantığını tamamen terk ettiklerinde kendi güç temellerini de aşındırıyor.

Beatrice Weder di Mauro:

Avrupa’nın jeoekonomik anı

Beatrice Weder di Mauro ise Avrupa’nın Güç-İktidar Çelişkisi adlı yazısında, temel olarak Avrupa’nın büyük güç olmaya yetecek cesamet ve büyüklükte bir kıta olduğunu, ancak bağımsız hareket etme konusunda irade göstermesi ve öne çıkması gerektiğini vurguluyor; “Europe is large enough to be a great power but has yet to assert itself as a sovereign actor.” Yazar, Avrupa’nın değerlere gereğinden fazla önem verdiğini, uluslararası güç ve iktidar olma meselesini ise fazla göz ardı ettiğini belirtiyor. Yazar, Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Davos konuşmasından bu yana Avrupa’nın giderek daha yaygın biçimde “orta güç (middle power)” kategorisi içinde tanımlandığını, bu sınıflandırmanın ilk bakışta ciddi bir ölçek hatası barındırdığını belirtiyor; zira Avrupa ekonomisi Kanada’nın yaklaşık 10 katı büyüklüğündedir ve hem ABD hem de Çin ile kıyaslanabilecek düzeydedir. Dahası, Avrupa ülkeleri toplamda ABD’den sonra dünyanın en büyük ikinci savunma harcamasını gerçekleştiriyor. Buna rağmen, bazı Avrupalı aktörlerin bile bu “orta güç” tanımını içselleştirmesi dikkat çekici.

Özetle Beatrice Weder di Mauro, Avrupa’nın mevcut jeoekonomik konumunu değerlendirirken tartışmayı oldukça keskin bir eşikten başlatıyor: Avrupa artık kendisini “orta güç” olarak tanımlamaya devam edemez. Yazarın yaklaşımında temel vurgu, bu tanımın yalnızca analitik bir hata değil, aynı zamanda stratejik bir öz-algı sorunu olduğu. Avrupa’nın ekonomik büyüklüğü, finansal kapasitesi ve küresel düzen içindeki ağırlığı dikkate alındığında, “orta güç” çerçevesi yapısal gerçeklikle uyumsuz bir indirgeme olarak öne çıkmaktadır. Bu durum, jeopolitik rekabetin sertleştiği bir dönemde Avrupa’nın stratejik reflekslerini zayıflatmakta ve onu pasif bir uyum aktörü haline getirme riski taşımaktadır. Yazar, Avrupa’nın ekonomik ağırlığı ile siyasal davranışı arasındaki bu uyumsuzluğun sürdürülemez olduğunun altını çiziyor.

Jeoekonominin çıplak gerçeği

IMF’nin Jeoekonomi özel sayısının ortaya koyduğu tablo, aslında yeni bir teorinin değil, uzun süre bastırılmış bir gerçekliğin geri dönüşüdür: Küresel ekonomi hiçbir zaman yalnızca piyasa kurallarının işlediği bir zemin değildir; her zaman güç, baskı ve strateji mimarisidir. Bugün değişen şey, bu gerçeğin artık açıkça ve kurumsal düzeyde kabul ediliyor olması. IMF’nin bu özel sayısının ima ettiği temel mesele, ‘Bretton Woods’ kurumları özelinde ama genel olarak erozyona uğrayan Batı iktisadi hegemonyasının temellerini teşkil eden düşünsel-kuramsal çerçevede de yapısal bir kırılmadır. Mesele sadece ABD’nin göreli gerilemesi ya da Çin’in yükselişi değildir; aynı zamanda hızla aşınmakta olan dünya ekonomik düzeninin eski varsayımlarının çözülmesi, bu düzenin fikrî ve düşünsel temellerinin, yani paradigmalarının dönüşmesi ve ekonomi politiğin “güç-iktidar mimarisine” kayarak yeniden tanımlanmasıdır. Bretton Woods Antlaşmasının ya da sözde Amerikan hegemonyasının en önemli iktisadi sacayağını teşkil eden IMF’nin odaklandığı ya da dikkat çektiği yeni iktisadi dil, küresel ekonominin giderek daha fazla iktisat- güvenlik ekseninde ele alınacağına dair algıyı güçlendiriyor.