Lula, içi saten kaplı bir tabutta yatıyor; neredeyse bir aziz gibi görünüyor. Ardından bir anda doğruluyor ve rakibi Flávio Bolsonaro’yu boğazından yakalıyor. Pazar günü Brezilya’da yapılan tarihi oylamanın ardından ortaya çıkan sayısız yapay zekâ üretimi mizah videosundan biri olan ve viral hâle gelen bu görüntü, gecenin şaşırtıcı tersine dönüşünü özetliyordu: Luiz Inácio Lula da Silva, siyasi ölümün pençesinden kurtulmuş ve Brezilya’da dört cumhurbaşkanlığı seçimini kazanmayı başaran ilk ve tek isim olmuştu.

Şimdi asıl soru şu: Seçmenler nasıl bir lideri yeniden hayata döndürdü?

Lula, pazar gecesi destekçilerinden oluşan uçsuz bucaksız kalabalığın önünde, 80 yaşını aşmış bir insanın bile değişebileceğini söyledi. Salı günü 81 yaşına girecek olan deneyimli solcu lider, yönetim anlayışını uyarlamaya ve modern Brezilya’yı tanımlayan keskin ayrılıkları aşmaya söz verdi. Ancak São Paulo’nun finans çevrelerinden Brasília’daki iktidar koridorlarına kadar yatırımcılar ve hatta bazı müttefikleri tam tersine bahse giriyor. Onlara göre Lula’nın zaferinin büyüklüğü, Latin Amerika’nın en büyük ekonomisini yönetmek için ne gerektiğini yalnızca kendisinin bildiğine dair inancını daha da pekiştirecek.

Seçim sonrası piyasalar pazartesi sabahı rekor ölçekte satış dalgasına sahne oldu. Bu düşüşte, Lula’nın Brezilya’nın hızla kötüleşen mali durumuna karşı etkisiz kalacak önlemler alacağı korkusu etkiliydi. Yatırımcıların ve bankacıların Bolsonaro’nun lehine sonuçlanacağını düşündüğü seçimlerin ardından gerçekleştirilmek üzere planlanan yaklaşık 6 milyar dolarlık hisse senedi satışı da altüst oldu.

20 yıl önce Lula’nın ekonomi yönetimi hızlı büyüme, yoksulluğun azalması ve bütçe fazlaları getirmişti. Bu üçlünün yarattığı başarı, dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın onu “Dünya üzerindeki en popüler siyasetçi” diye nitelemesine yol açmıştı. Bugünse Brezilya’nın mali sıkıntıları yatırımcılar ve politika yapıcılar için artık soyut bir endişeden ibaret değil. Yüksek faiz oranları ekonomiyi boğmaya başlarken hanehalkları rekor düzeyde borcun altında eziliyor. Bu durum, Lula’nın ve İşçi Partisi’nin başlıca destek tabanını oluşturan yoksul ve işçi sınıfından seçmenleri tehdit ediyor.

Bundan yalnızca üç hafta önce bile Brezilya’da çok az kişi Lula’nın dört yıl daha görevde kalacağını düşünüyordu. Bolsonaro, 4 Ekim’de yapılan ilk tur oylamayı kazanmıştı. Brezilya’nın 1980’lerde demokrasiye dönüşünden bu yana ilk turu kazanan her aday, sonunda seçimleri de kazanmıştı. Sağcı bir yönetim ihtimali yatırımcıları heyecanlandırıyordu. Eski Cumhurbaşkanı Jair Bolsonaro’nun oğlu olarak Flávio Bolsonaro’nun harcamaları kısma ve bütçeyi dengeleme olasılığının daha yüksek olduğunu düşünüyorlardı.

Yenilgi ihtimaliyle karşı karşıya kalan Lula, seçim stratejisini baştan aşağı değiştirdi. Kampanyanın iç işleyişi hakkında bilgi sahibi olan ve özel konulara ilişkin konuşabilmek için isminin açıklanmamasını isteyen bir kişiye göre, ilk tur sonuçlarının ardından Lula’nın müttefikleri kendisiyle oturup açık yüreklilikle konuştular. Danışmanlarından biri Lula’dan, hayatında katıldığı en büyük mitingi düşünmesini istedi. Aday, 1980’lerde yaklaşık 500 bin Brezilyalının katıldığı bir gösteriyi hatırladı. Bunun üzerine danışmanı, kampanyasının Instagram’da paylaştığı tek bir videoyu gösterdi. Video 9 milyon kez izlenmişti.

Lula sonunda sosyal medya stratejisinin başına daha genç danışmanlar getirdi. Hatta uzun zamandır ihtiyaç duymadığını ve hiçbir zaman da duymayacağını savunduğu teknolojiyi benimseyerek ilk cep telefonunu aldı. Sosyal medyada selfie tarzında videolar çekmeye başladı ve yaklaşık 11 milyon destekçisinin kendisi için bir araya geldiği, “Lula’nın Ordusu” adı verilen bir WhatsApp kanalına katıldı.

Geri dönüşün bir bölümü, Lula’nın alışık olduğu alanın dışına çıkmasını bile gerektirmedi. İlk tur oylama öncesinde hükümet, Brezilya’nın en önemli sosyal yardım programı kapsamındaki ödemeleri yüzde 15 artırdı. Sonuçlar açıklandıktan sonra da hak sahiplerinin yardımları ikinci turdan önce alabilmesini sağlamak için ödeme tarihlerini öne çekmeye karar verdi. Lula ayrıca “mikro girişimciler” için borç hafifletme programı açıkladı. Bu adım, yıl boyunca art arda gelen cömert desteklerin en yenisiydi.

Bu, Lula’nın geçmişte işine yarayan bir kamu kaynakları kullanımıydı; ancak artık bedelini karşılamak giderek zorlaşıyordu. Aynı zamanda, büyümeyi teşvik etmek için kamu harcamalarına uzun zamandır önem veren cumhurbaşkanının önümüzdeki dört yıl boyunca da bu stratejiyi sürdürebileceğine işaret ediyordu. Brezilya’nın bütçe açığının gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 10’u gibi devasa bir düzeye ulaşmış, kamu borcunun da yüzde 80’i aşmış olması bu yaklaşımı değiştirmiyor gibiydi.

Latin Amerika’da solcu liderlerin yükselişiyle anılan ve “Pembe Dalga” olarak adlandırılan dönemde, 2002’de ilk kez cumhurbaşkanı seçilen Lula, ilk başkanlık döneminde sosyal harcamaları artırırken bütçe fazlası vermeyi sürdürerek piyasaların güvenini kazanmıştı. O zamanlar bunu yapmak daha kolaydı; Brezilya, küresel emtia patlamasının başlıca kazananlarından biriydi. Bazı müttefikler, o dönemin Lula’sına karşı çıksalar da farklı görüşlere daha fazla kulak vermeye, ayrıca son dört yıldır büyük ölçüde mesafeli durduğu yatırımcılar ve iş dünyasının liderleriyle ilişki kurmaya daha istekli olduğunu söylüyor.

Lula ilk başkanlık döneminde hafta sonları bakanlar ve diğer partilerden siyasetçilerle düzenli olarak barbekü partileri yapıyor, ofisinde viski eşliğinde Kongre liderleriyle koalisyonlar kuruyordu. Ancak 2022’de yeniden iktidara döndüğünde kabine üyelerini kısmen hapiste olduğu dönemde kendisine gösterdikleri sadakate göre seçti. Birden fazla kişinin aktardığına göre, daha küçük bir müttefik grubuna yöneldi; bu grubun pek çok üyesi de kendisine karşı çıkacak cesaretten yoksundu.

Kampanyaya yakın birçok kişi Bloomberg News’e, Lula’nın seçimi neredeyse kaybetmesinin kendisine önemli bir ders verdiğini söyledi: Artık yakın çevresinin ötesine ulaşması ve orta sınıf seçmenler de dâhil olmak üzere bugüne kadar görmezden geldiği Brezilya kesimleriyle ilişkilerini yeniden kurması gerekiyor. Bazı müttefiklerine göre bunun için yatırımcılar ve iş dünyasının liderleri, Lula’nın gündeminin belirlenmesinde daha büyük bir rol üstlenmeli. İşçi Partisi Başkanı Edinho Silva, bir televizyon röportajında Lula’nın iş dünyasının liderleriyle görüşmek istediğini ve mali açıdan sorumlu davranacağını söyledi.

Buna rağmen cumhurbaşkanının maliye politikasına bakışını değiştirmesi pek olası görünmüyor. Lula, önümüzdeki dört yıl boyunca sınırlı düzenlemeler yapmayı planladığını açıkça ortaya koydu. Hedefi, faiz ödemeleri hariç tutularak hesaplanan birincil bütçe fazlasını görev süresinin sonunda gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 1,5’ine çıkarmak. Bu oran, yatırımcıların istediği seviyenin oldukça altında.

São Paulo’dan New York’a uzanan işlem masalarında seçim sonucunun yarattığı şaşkınlık, deneyimli portföy yöneticilerini bile sarstı. Bazıları bunu kariyerleri boyunca tanık oldukları en büyük siyasi şoklardan biri olarak nitelendirdi. Haftalardır Bolsonaro’nun zaferine göre pozisyon alan yatırımcılar bir anda kendilerini işlemin yanlış tarafında buldu ve portföylerinin yılın en kötü gününü yaşamasını izledi.

Yaşanan çalkantı, yatırımcıların karşılarına nasıl bir Lula çıkacağına ilişkin endişelerini de gözler önüne serdi. Brezilya hisselerini takip eden en büyük borsa yatırım fonu yüzde 26’ya varan düşüş yaşadı. Bu, fonun 2000’de piyasaya sürülmesinden bu yana gün içindeki en büyük gerilemeydi. Brezilya reali, 20 yılı aşkın sürenin en sert düşüşünü kaydederken faiz oranı takaslarındaki yükseliş o kadar keskin oldu ki borsa, işlem limitlerini genişletmek zorunda kaldı.

Lula’nın ülkeyi hangi yönde yönlendireceğine dair ilk işaretlerden biri, Brezilya ekonomisinin başına kimi getireceği olacak. Konuya ilişkin bilgi sahibi iki hükümet yetkilisine göre, adı geçen isimler arasında Başkan Yardımcısı Geraldo Alckmin ile ikinci tur öncesinde Lula’nın kampanyasına destek veren Piauí Valisi Rafael Fonteles bulunuyor.

İş dünyasının bazı kesimleri Fonteles’e sıcak bakıyor. Onu görevini başarıyla yürütmüş ve Lula’nın İşçi Partisi içinden yetişen yeni nesil liderleri temsil edebilecek biri olarak görüyorlar. Alckmin ise Bolsonaro ailesinin yükselişinin ardından eski siyasi düşmanı Lula’yla yakınlaşan, Brezilya’nın merkez siyasetinde uzun yıllardır yer alan deneyimli bir isim. Finans piyasalarında genel olarak olumlu karşılanıyor.

Müttefiklerine ve finans piyasalarındaki isimlere göre, görevdeki son dönemini geçirecek olan Lula’nın siyasi mirasının mali kemer sıkma politikalarıyla tanımlanmasını istemesi beklenmiyor. Bunun yerine ekonomik büyümeye ve eşitsizliği azaltmaya öncelik vermesi bekleniyor. Lula, 2023’te geniş bir koalisyonun başında iktidara dönmüş olsa da Maliye Bakanlığı’nı uzun süredir İşçi Partisi’nin müttefiki olan Fernando Haddad’a emanet etmişti. Cumhurbaşkanına yakın isimler, bu kez de benzer bir yaklaşım izlemesini bekliyor.

Ancak bu, Lula’nın mali disiplinden tamamen vazgeçmesinin beklendiği anlamına gelmiyor. Aynı kaynaklara göre cumhurbaşkanının, önceki görev döneminin başında sahip olduğu yüksek harcama artışlarını karşılama olanağı artık çok daha sınırlı olacak. Müttefikleri, hükümetin harcamalarını önemli ölçüde artırmasına imkân veren ve “geçiş dönemi anayasa değişikliği” olarak anılan düzenlemenin tekrarlanmasını beklemiyor. Bunun yerine ek harcamaların çok daha dar bir bütçe çerçevesinde karşılanması gerekecek. Böylece yönetim, Lula’nın büyüme ve sosyal politikaları ilerletme isteğiyle giderek ağırlaşan mali kısıtlamalar arasında denge kurmak zorunda kalacak.

Lula’nın son görev dönemine ilişkin temel sorunun yanıtı, büyük olasılıkla kariyerinin en beklenmedik siyasi geri dönüşünden hangi dersi çıkaracağına bağlı olacak. Hayatı boyunca düşük olasılıklara karşı mücadele etti. Mutlak yoksulluk içinde, örgün eğitim olanaklarından neredeyse yoksun biçimde dünyaya geldi; fabrika işçiliğinden Brezilya’nın en yüksek makamına yükseldi. Kanseri atlattı. Yaklaşık iki yıl hapis yatmasına yol açan yolsuzluk mahkûmiyeti de sonunda iptal edildi. Şimdi de tüm siyasi kimliğini kendisine karşı çıkmak üzerine kurmuş bir ailenin mensuplarını iki kez mağlup etti. Brezilya’da ya da dünyanın başka bir yerinde, bu kadar çok hayranlık duyan destekçiyi peşinden sürükleyebilen siyasetçi sayısı az.

Buna rağmen seçim, büyük ölçüde Lula’nın sosyal medya yönetimini devralan danışmanların oylamanın Lula’nın kendisinden çok Bolsonaro’ya karşı bir tepkiyle ilgili olduğunu anlamaları sayesinde onun lehine sonuçlanmış olabilir.

Her hâlükârda Lula, işbirliğine ve ılımlı bir çizgiye yönelmeye mecbur kalabilir. Bolsonaro’nun partisi ay başında yapılan alt kademelerdeki seçimlerde büyük kazanımlar elde ettikten sonra Brezilya’nın yeni Senatosu belirgin biçimde sağa kaymaya hazırlanıyor. Bu durum, herhangi bir sonuç almak isteyen Lula’ya merkez ve sağ partilerle yeniden çalışma yolları bulmaktan başka pek seçenek bırakmayacak.

Lula’nın küresel ölçekteki en büyük dost-düşmanı da konuya dâhil oldu. Son iki yıldır Bolsonaro ailesine yardım etmek amacıyla Brezilya’ya gümrük vergileri uygulayan ABD Başkanı Donald Trump, kendi bakış açısına göre seçimlerin “hileli” görünmüş olabileceğini söyledi. Bu açıklama, sonuçlara itiraz edeceğini belirten Bolsonaro’nun iddialarını andırıyordu. Ancak Trump ardından şu sözleri ekledi: “Lula’yı seviyorum.”